پس از اجرای مرحله نخست طرح جدید کالابرگ الکترونیکی و ثبت گزارشهایی از مشکلات و ابهامات در فرآیند اجرا، قرار است مرحله دوم این طرح از ۱۵ بهمنماه آغاز شود؛ این در حالی است که همچنان برخی افراد اعلام میکنند اعتباری دریافت نکردهاند و کارشناسان بر ضرورت رفع ایرادها، اطلاعرسانی دقیق و تقویت نظارت میدانی برای جلوگیری از تکرار مشکلات تأکید دارند.
طرح جدید کالابرگ که دولت از ۱۷ دیماه با هدف حفظ قدرت خرید خانوارها، کمک به بهبود معیشت مصرفکنندگان، حذف رانت و دلالی و کاهش آثار حذف ارز ترجیحی به اجرا گذاشت، بر این اساس طراحی شده است که به ازای هر نفر، مبلغ یک میلیون تومان اعتبار کالابرگ به حساب سرپرستان خانوار دهکهای اول تا دهم واریز شود تا صرف خرید ۱۱ قلم کالای اساسی شود. در این شیوه، یارانه کالاهای اساسی به جای پرداخت به واردکنندگان در ابتدای زنجیره، به صورت مستقیم و اعتباری به مصرفکننده نهایی اختصاص مییابد.
بر اساس آمار وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، تا پایان روز اول بهمنماه، ۷۲ میلیون نفر در این طرح مشارکت کردهاند که نشاندهنده استقبال گسترده مردم و گامی مثبت در مسیر اصلاح نظام یارانهای کشور است.
در مراحل قبلی، اعتبار کالابرگ تنها به دهکهای اول تا هفتم اختصاص داشت، اما در طرح جدید، دولت تصمیم گرفت همه دهکهای درآمدی یک تا ۱۰ را مشمول دریافت کالابرگ کند. بر این اساس و طبق زمانبندی اعلامشده، دهکهای هشتم تا دهم نیز به جمع دریافتکنندگان اضافه شدند و امکان مراجعه به فروشگاههای تحت پوشش برای آنها فراهم شد.
مطابق اطلاعیه رسمی وزارت تعاون، دهکهای اول تا سوم (تحت پوشش نهادهای حمایتی) از ۱۷ دیماه، دهکهای چهارم تا هفتم از ۲۲ دیماه و سایر دهکهای مشمول از ۲۸ دیماه امکان خرید با کالابرگ را پیدا کردند.
در اجرای این طرح، مبلغ یک میلیون تومان به ازای هر نفر برای چهار ماه بهصورت یکجا شارژ شد؛ به این معنا که برای هر فرد، مجموعاً چهار میلیون تومان اعتبار در حساب سرپرست خانوار قرار گرفت. در ابتدا تصور میشد خانوارها میتوانند کل اعتبار تخصیصیافته را بهصورت یکجا هزینه کنند، اما بعداً اعلام شد که میزان برداشت ماهانه متناسب با تعداد اعضای خانوار و اعتبار ماهانه تعیین میشود. به عنوان مثال، خانوار سهنفرهای که برای چهار ماه، ۱۲ میلیون تومان اعتبار دریافت کرده، در هر ماه امکان استفاده از سه میلیون تومان را دارد.
نکته قابل توجه آن است که در صورت استفاده نکردن از اعتبار در یک ماه، این اعتبار نهتنها از بین نمیرود، بلکه به ماههای بعد منتقل میشود و خانوارها میتوانند خرید خود را به صورت یکجا یا در چند مرحله انجام دهند.
در طرح جدید کالابرگ الکترونیکی، دو روش برای استفاده از اعتبار پیشبینی شده است. در روش اول که همچنان در حال اجراست، ماهانه یک میلیون تومان اعتبار غیرنقدی به هر فرد اختصاص مییابد و خانوارها میتوانند از میان ۱۱ قلم کالای اساسی، بدون محدودیت در نوع، میزان یا برند، خرید خود را انجام دهند. در این روش، قیمت کالاها بر اساس نرخ بازار محاسبه میشود.
در این مرحله، تنوع اقلام افزایش یافته و علاوه بر کالاهای قبلی، حبوبات و گوشت قرمز نیز به سبد کالابرگ اضافه شده است؛ موضوعی که با استقبال مصرفکنندگان همراه بوده است.
روش دوم اما منطق متفاوتی دارد. در این شیوه، دولت یک بسته حمایتی مشخص شامل ۹ قلم کالای اساسی با وزن و قیمت ثابت تعریف کرده است. ارزش این بسته برای هر نفر حدود یک میلیون و ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان برآورد میشود که یک میلیون تومان آن از اعتبار کالابرگ کسر شده و مابقی را خریدار پرداخت میکند.
این بسته شامل ۱.۵ کیلوگرم مرغ، ۸۱۰ گرم روغن مایع، یک کیلوگرم تخممرغ، یک کیلوگرم برنج، ۵۰۰ گرم قند و شکر، ۷۰۰ گرم ماکارونی، ۹۰۰ گرم شیر کمچرب، ۹۰۰ گرم ماست کمچرب و ۴۰۰ گرم پنیر است. قیمت این اقلام قرار است تا سه ماه آینده ثابت بماند.
خانوارها میتوانند این اقلام را بهصورت یکجا از یک فروشگاه یا بهصورت جداگانه از فروشگاههای مختلف و در زمانهای متفاوت خریداری کنند و هیچ الزامی برای خرید همه اقلام از یک فروشگاه وجود ندارد. قیمت و مبلغ پرداختی در این روش برای دوره بهمن، اسفند و فروردین ثابت خواهد بود.
با وجود گذشت حدود سه هفته از آغاز اجرای طرح جدید کالابرگ، گزارشهای میدانی از بروز ابهامات و مشکلات برای برخی متقاضیان حکایت دارد. برخی شهروندان اعلام کردهاند با وجود مشمول بودن، اعتباری در کارتهای آنها شارژ نشده و مراجعه به فروشگاهها یا سامانههای معرفیشده نیز نتیجهای در پی نداشته است.
از سوی دیگر، تعدادی از فروشگاههای زنجیرهای عنوان میکنند دستورالعمل مشخصی درباره نحوه اجرای روش دوم، نوع کالاهای مشمول، میزان سهمیه و قیمت نهایی به آنها ابلاغ نشده و سامانهها نیز بهروزرسانی لازم را نداشتهاند. برخی متقاضیان نیز از کیفیت پایینتر بعضی اقلام، بهویژه گوشت، و حتی قیمت بالاتر آنها نسبت به فروشگاههای سطح شهر انتقاد دارند.
یکی از مهمترین پرسشهای مردم در روش دوم، نبود امکان لغو ثبتنام بود که موجب نگرانی و سردرگمی شد؛ موضوعی که در نهایت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرد امکان انصراف از ثبت تقاضا برای خرید بسته ۹ قلمی از ۱۱ بهمنماه فعال میشود.
در کنار همه این موارد، موضوع نظارت نقش کلیدی دارد. با توجه به اهداف طرح کالابرگ الکترونیکی از جمله کنترل قیمتها، حفظ قدرت خرید مردم و جلوگیری از رانت، این پرسش مطرح است که دستگاههای نظارتی تا چه اندازه در رصد قیمتها، کیفیت کالاها و نحوه اجرای شیوه دوم فعال هستند؛ چرا که فاصله میان تصمیمگیری و اجرای عملی میتواند به نارضایتی عمومی و تضعیف اعتماد به سیاستهای حمایتی منجر شود.
در شرایطی که هنوز برخی مشمولان از دریافت اعتبار محروم ماندهاند و ابهامات مرحله نخست به طور کامل رفع نشده، اجرای مرحله دوم طرح کالابرگ از ۱۵ بهمنماه آغاز میشود. به نظر میرسد رفع سریع ایرادها، شفافسازی جزئیات اجرایی، اطلاعرسانی دقیق به فروشگاهها و تقویت نظارت میدانی، نقشی تعیینکننده در تحقق اهداف این طرح و کاهش مشکلات پیشرو داشته باشد.
